Dịch bởi tieu_dao_tac tdt.sub@gmail.com
VŨ TRỤ: HÀNH TRÌNH KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN
Tập 3: Khi tri thức chế ngự nỗi sợ hãi
Chúng ta được sinh ra giữa một bí ẩn,
một bí ẩn đã ám ảnh chúng ta
suốt chiều dài lịch sử loài người.
Chúng ta tỉnh dậy trong thế giới nhỏ bé này
dưới vòm trời sao
như một đứa bé bị bỏ rơi trước thềm cửa nhà ai,
không một mảnh giấy giải thích
chúng ta là ai, chúng ta đến từ đâu,
vũ trụ đã hình thành như thế nào,
hay làm sao để chúng ta bớt cô độc trong vũ trụ này.
Chúng ta phải tự đi tìm lời giải cho những điều ấy.
Công cụ hữu dụng nhất của chúng ta
là trí thông minh,
đặc biệt là khả năng phát hiện ra các nguyên tắc,
một khả năng được mài dũa qua bao giai đoạn tiến hóa.
Ai giỏi phát hiện kẻ địch và con mồi hơn,
ai giỏi nhận diện các cây có độc và có lợi hơn,
thì có nhiều cơ hội sống sót và để lại hậu duệ hơn.
Những người này sống sót và truyền lại những gien này,
khả năng phát hiện ra các nguyên tắc
cùng ưu thế nổi trội của nó.
Khắp nơi trên thế giới, các nền văn minh
cùng nhìn lên một trời sao
nhưng lại thấy ở đó những hình ảnh khác nhau.
Chúng ta sử dụng khả năng phát hiện các nguyên tắc của tự nhiên
vào việc đọc lịch của bầu trời.
Thông điệp được viết trên các vì sao
nói cho tổ tiên chúng ta hay
khi nào nên dừng chân, khi nào nên di chuyển,
khi nào động vật di cư,
khi nào có mưa, khi nào trời trở lạnh,
hay khi nào những điều đó kết thúc.
Khi họ nhận thấy mối liên hệ trực tiếp
giữa sự vận động của các vì sao
với sự vận động theo mùa của sự sống trên Trái Đất,
họ kết luận rằng
những biến chuyển trên bầu trời kia
hẳn là dành cho chúng ta.
Nghe cũng đúng mà, phải không?
Nếu bầu trời là một quyển lịch,
và ai đó dán lên đó một mảnh giấy nhớ,
thì mảnh giấy đó hẳn phải là một thông điệp.
Và khi trật tự bầu trời đột ngột bị phá vỡ
bởi sự xuất hiện của sao chổi...
họ cũng tưởng đó là về mình.
Làm sao chúng ta trách họ được?
Thời đó, không có cách lý giải khoa học nào
cho điều ấy.
Đó là rất lâu trước khi
bất kỳ ai có thể tưởng tượng được rằng Trái Đất
chỉ là một hành tinh đang tự quay quanh trục nghiêng,
và đồng thời quay quanh Mặt Trời.
Mọi nền văn minh cổ đại của loài người đã phạm phải một sai lầm chung.
Họ cho rằng sao chổi hẳn phải là một thông điệp
tới từ các thần thánh.... hay một vị thần nhất định.
Và họ đưa các một kết luận không mấy khác nhau
rằng đó là một tin dữ.
Dù là người Aztec
hay người Anglo-Saxon, Babylon, Hindu cổ đại.
Sao chổi luôn báo trước thảm họa.
Điểm khác biệt duy nhất giữa họ
là thảm họa ấy là gì.
"Thảm họa" trong tiếng Hy Lạp nghĩa là "sao dữ".
Với người Masai ở Đông Phi,
sao chổi đồng nghĩa với nạn đói.
Với người Zulu ở Nam Phi,
nó đồng nghĩa với chiến tranh.
Với người Eghap ở Tây Phi,
nó đồng nghĩa với dịch bệnh.
Với người Djaga ở Zaire,
nó chỉ cụ thể "bệnh đậu mùa".
Còn với hàng xóm của họ, người Luba,
sao chổi báo trước cái chết của người lãnh đạo.
Người Trung Quốc cổ đại rất có tính hệ thống.
Kể từ khoảng năm 1400 trước Công nguyên,
họ đã bắt đầu ghi chép và phân loại
diện mạo sao chổi.
Sao chổi ba đuôi
đồng nghĩa với tai ương trên cả nước.
Sao chổi bốn đuôi
báo trước dịch bệnh.
Khả năng phát hiện ra các nguyên tắc của con người
là một con dao hai lưỡi.
Chúng ta rất giỏi phát hiện ra các nguyên tắc
kể cả khi chúng không tồn tại--
Điều này được gọi là "lỗi phát hiện nguyên tắc".
Chúng ta khao khát tìm kiếm một ý nghĩa,
tìm kiếm những dấu hiệu cho thấy sự tồn tại của chúng ta
có một ý nghĩa đặc biệt nào đó đối với vũ trụ này.
Cũng vì thế mà chúng ta chẳng ngại ngần
lừa dối chính mình và những người khác,
tìm kiếm một dấu hiệu thần thánh ở một vật tầm thường,
hay một lời cảnh báo ở sao chổi.
Ngày nay, chúng ta đã biết chính xác sao chổi từ đâu tới
và chúng có cấu tạo thế nào.
Con tàu tưởng tượng của chúng ta,
chạy bằng cả khoa học và phép diệu kỳ,
có thể đưa ta tới bất kỳ đâu và thời điểm nào.
Nó đi nhanh hơn ánh sáng
và giúp ta nhìn thấy những thứ
vốn không thể nhìn thấy.
Giờ đây, tàu đang đưa ta tới một miền bí ẩn
nằm cách Mặt trời 1 năm ánh sáng.
Một loạt hành tinh này là gì vậy?
Chúng là do người ngoài hành tinh xếp đặt sao?
Không đâu.
Trọng lực đã làm điều đó.
Chúng là những bông tuyết từ năm trước,
những gò băng và đá trôi dạt,
những gì còn sót lại từ sự ra đời của Hệ Mặt Trời.
Chúng được gọi là Đám mây Oort,
đặt tên theo Jan Oort, một nhà thiên văn học Hà Lan,
người đã dự đoán được sự tồn tại của nó
từ năm 1950.
Hồi ấy, ông đang đi tìm lời giải cho một nghịch lý.
Sao chổi chết đi theo nhiều cách.
Bởi đường đi của sao chổi giao cắt quỹ đạo các hành tinh,
chúng thường va chạm với các hành tinh này.
Phần lớn thành phần của sao chổi là băng
nên mỗi khi đến gần Mặt Trời,
một phần của chúng lại bị bốc hơi mất đi.
Sau hàng nghìn lần như thế,
băng bị bốc hơi hết
và sao chổi chỉ còn là thiên thạch.
Sao chổi có thể bị lực đẩy ra khỏi Hệ Mặt Trời
và đi vào vũ trụ.
Nhưng bằng một cách nào đó,
sao chổi vẫn cứ tiến vào Hệ Mặt Trời.
Oort và các nhà thiên văn học khác tự hỏi:
"Sao chổi từ đâu tới?"
Oort tính toán tần xuất xuất hiện một sao chổi mới
và kết luận rằng phải tồn tại
một đám lớn hình cầu
với đường kính một vài năm ánh sáng
của các sao chổi bao quanh Mặt Trời.
Ngày nay, quan điểm của Oort vẫn đứng vững
sau các khám phá về sao chổi
và Hệ Mặt Trời trong nhiều thập niên qua.
Thế nhưng, chưa ai
từng nhìn thấy Đám mây Oort.
Và chúng ta cũng không đủ khả năng.
Ngoài kia rất tối.
Và khoảng cách từ mỗi sao chổi đến hàng xóm gần gũi nhất của nó
lớn bằng khoảng cách từ Trái Đất tới Thổ Tinh.
Nhưng khoa học cũng đã mang lại cho chúng ta một năng lực đặc biệt.
Nó đã mang lại cho Jan Oort
năng lực tiên tri.
Jan Oort cũng là người đầu tiên ước tính chính xác
khoảng cách từ Mặt Trời
tới trung tâm Ngân Hà của chúng ta.
Việc tìm được vị trí
của chúng ta trong Ngân Hà có ý nghĩa quan trọng.
Mặt Trời của chúng ta
cách trung tâm Ngân Hà khoảng 30.000 năm ánh sáng.
Jan Oort cũng là người đầu tiên
sử dụng thiết bị viễn vọng vô tuyến
để xây dựng bản đồ cấu trúc xoắn của Ngân Hà.
Ông phát hiện ra rằng trung tâm Ngân Hà
là nơi diễn ra các vụ nổ cực đại,
dấu hiệu đầu tiên
cho thấy khả năng
tồn tại một hố đen khổng lồ ở đó.
Việc hầu hết chúng ta
biết tới những kẻ giết người hàng loạt
mà không hề biết tới Jan Oort
cho thấy điều gì ở chúng ta?
Đám mây Oort lớn đến nỗi
một sao chổi phải mất tới gần 1 triệu năm
để đi một vòng quanh Mặt Trời.
Tại đây, rìa Hệ Mặt Trời,
chỉ một cái kéo trọng lực nhẹ của một ngôi sao đi ngang qua
cũng đủ để giải phóng một vài sao chổi
khỏi vòng gian hãm trọng lực của Mặt Trời.
Một vài sao chổi bị đẩy ra khỏi Hệ
lang thang trong không gian.
Nhưng các sao chổi còn lại có một hành trình rất khác.
Sao chổi này đang bay về phía Mặt Trời
trong một cú rơi tự do kéo dài hàng trăm nghìn năm
với tốc độ ngày một lớn.
Khi Hải Vương Tinh kéo nó một lần nữa,
đường đi của nó có một thay đổi nhỏ.
Mộc Tinh đồ sộ, vật thể lớn nhất
trong Hệ Mặt Trời sau Mặt Trời
kéo sao chổi này về phía nó
bằng lực hấp dẫn rất mạnh
và uốn cong đường đi của sao chổi.
Khi sao chổi tiến vào trung tâm Hệ Mặt Trời...
nhiệt từ Mặt Trời nung nóng nó.
Một quá trình chuyển hóa tuyệt đẹp diễn ra.
Hòn băng trơ trụi, đen bóng
giờ tỏa sáng...
và có một cái đuôi.
Những lớp vật chất này cho chúng ta biết
sao chổi này đã được hình thành như thế nào
khoảng 4 tỉ năm trước.
Trong hơn 40.000 thế hệ loài người,
đã có khoảng 100.000 lần
sao chổi xuất hiện.
Vào những thời khắc như thế,
chúng ta chỉ biết ngỡ ngàng ngước lên bầu trời, chẳng biết làm gì hơn.
Chúng ta là những kẻ bị giam cầm trên Trái Đất, không biết phải hỏi ai
cho một lời giải thích ngoài nỗi sợ hãi và dằn vặt của chính mình.
Nhưng rồi, một tình bạn giữa hai người đàn ông
đã dẫn đến một cuộc cách mạng vĩnh cửu trong suy nghĩ của loài người.
Isaac Newton và Edmond Halley chẳng thể biết rằng
sự cộng tác của họ sẽ giải phóng nhân loại
khỏi sự tù túng của thế giới nhỏ bé này.
Sao chổi năm 1964
làm cả châu Âu run rẩy lo sợ.
Nỗi sợ này càng có cơ sở khi Trận đại dịch
và Trận hỏa hoạn lớn ở Luân-đôn diễn ra không lâu sau đó.
Trên trời cao, một vì sao chói sáng
với mái tóc dài rực lửa đe dọa thế giới
với nạn đói, dịch bệnh và chiến tranh.
Hoàng thân từ trần...
chết chóc lan tràn khắp nơi...
gia đình phân ly...
kẻ chăn nuôi kiệt quệ,
kẻ nông mất mùa,
thủy thủ chìm trong giông bão,
các thành phố chìm trong bạo loạn.
Nhưng có một cậu bé
không hề sợ ngôi sao chổi ấy.
Đối với cậu, sao chổi thật diệu kỳ.
Giống như tất cả chúng ta, sinh ra Edmond Halley đã tò mò.
Chúa ơi!
Ông may mắn được cha mình khuyến khích
và bồi dưỡng trí tò mò ấy.
Cha đã mua cho ông những thiết bị khoa học tân tiến nhất
và còn tài trợ cho chuyến thám hiểm
đã giúp ông xây dựng bản đồ sao chính xác đầu tiên của Nam Bán Cầu.
Halley bỏ học ở Oxford năm 20 tuổi
và lên tàu tới St. Helena,
một đảo nằm dưới đường xích đạo, phía tây bờ biển châu Phi.
Chúa ơi.
Vấn đề là, không ai cho Halley hay
rằng thời tiết ở St. Helena
ít khi thuận lợi. Ròng rã mất 12 tháng
Halley mới có đủ dữ liệu về các ngôi sao ở Nam Bán Cầu để xây dựng một bản đồ hoàn chỉnh.
Các vị thần và anh hùng của Hy Lạp cổ
giờ được đoàn tụ với các nhân vật huyền thoại từ một thế giới và thời đại khác,
một con chim tu-căng, một cái la bàn, một con chim thiên đường.
Khi Halley hồi hương với bản đồ của nửa kia bầu trời,
tấm bản đồ này đã gây tiếng vang lớn.
Giờ đây, các thương gia và nhà thám hiểm có thể tìm đường dựa vào các vì sao
có thể được nhìn thấy ở bất kỳ đâu trên Trái Đất.
Ngày ấy, Hội Hoàng gia Luân-đôn
là cơ quan thông tin đầu não về các khám phá khoa học.
Khẩu hiệu của Hội, "Nullius in verba",
đã tóm gọn nguyên tắc khoa học.
Khẩu hiệu này trong tiếng Latin có nghĩa là: nói có sách, mách có chứng.
Hay nói cách khác, "luôn luôn đặt vấn đề."
Bản đồ sao của Halley đã thu hút sự chú ý
của người phụ trách thực nghiệm của Hội này.
Giá mà tôi có thể cho các bạn thấy hình của người này,
nhưng không tồn tại bức chân dung nào của Robert Hooke khi ông này còn sống.
Chúng ta chỉ có những lời miêu tả của người cùng thời.
Họ miêu tả ông là "gầy, gù, xấu."
Có lẽ ông là người giàu sức sáng tạo nhất từng sống.
Và mặc dù bề ngoài xấu xí,
ông là người được săn đón nhất tại các bữa tiệc ở Luân-đôn.
Vì sao vậy?
Bởi trí tò mò vô hạn của Hooke
đã bù lại tất cả các nhược điểm của ông.
Hooke đã phát hiện ra các vũ trụ thu nhỏ.
Ngày nay, chúng ta vẫn gọi chúng bằng cái tên ông đặt cho chúng, tế bào.
Hooke phát hiện ra tế bào nhờ việc quan sát
nút một chai rượu qua một sáng chế của ông,
kính hiển vi.
Ông đã dự đoán được một phần thuyết tiến hóa của Darwin
từ gần 200 năm trước Darwin.
Hooke cũng cải tiến kính viễn vọng.
Các bức vẽ các sự vật thiên văn của ông
phản ánh độ chính xác đến lạ thường của ông.
Sau khi trận Trại hỏa hoạn lớn tàn phá trung tâm Luân-đôn năm 1666,
Hooke hợp tác cùng kiến trúc sư Christopher Wren
để tái thiết và xây dựng lại Luân-đôn.
Hooke là nhà thực nghiệm hàng đầu vào thời của ông.
Bằng cách sử dụng lò xo xoắn,
ông đã tìm ra "Định luật Đàn hồi"
ngày nay được gọi là Định luật Hooke.
Ông hoàn thiện hóa ống bơm hơi,
đỉnh cao của công nghệ thời ấy,
và dùng nó trong các thí nghiệm về hô hấp và âm thanh.
Và ông cũng nghiên cứu cây gai dầu.
Tại một cuộc họp của Hội Hoàng gia, ông cho biết
một người bạn làm thuyền trưởng của ông
"thường xuyên tiếp xúc với nó,
và cho biết nó không có gì đáng sợ,
dù nó có thể gây cười."
Vào thế kỷ 17, cà phê
là thức uống gây nghiện tại Anh.
Các quán cà phê mọc lên khắp Luân-đôn.
Đây là nơi người ta tới trao đổi thông tin,
khởi xướng các chuyến thám hiểm mới hay tranh luận quan điểm.
Quán cà phê là ốc đảo của sự bình đẳng
giữa một xã hội phân chia giai cấp sâu sắc.
Ở đây, một người nghèo không phải nhường chỗ
hay khuất phục trước lý lẽ của một người giàu.
Nơi này giống như một phòng thí nghiệm dân chủ vậy.
Ở nơi đậm hương cà phê này,
Halley và Hooke gặp Christopher Wren để bàn về một bí ẩn lớn.
Sao các hành tinh lại di chuyển như chúng đang di chuyển?
Khoảng 80 năm trước đó, nhà thiên văn học Johannes Kepler
đã cho thấy
quỹ đạo của các hành tinh quay quanh Mặt Trời
không phải các đường tròn hoàn hảo mà là các đường e-líp,
và rằng càng ở gần Mặt Trời,
các hành tinh quay càng nhanh.
Tại sao vậy?
Liệu có phải một lực lượng vô hình nào đó của Mặt Trời
đã gây nên sự thay đổi tốc độ này?
Nếu có, thì nó đã diễn ra như thế nào?
Liệu có một định luật toán học đơn giản nào có thể diễn tả điều này?
Giống như Định luật Đàn hồi của Hooke?
Có thể lắm chứ.
Nhưng dù có cố đến đâu,
Christopher Wren cũng không thể tìm ra nó.
Tôi đã cố lắm rồi.
Điều này nằm ngoài khả năng của tôi.
Tôi sẽ tặng ai giải được bí ẩn này
một cuốn sách trị giá 40 si-linh!
Thế là cuốn sách đấy chắc của tôi rồi.
Tôi đã tìm ra phép toán đó rồi.
Halley mừng rỡ.
Ông Hooke, cho chúng tôi xem đi.
Nhưng nhiều tháng trôi qua mà Hooke vẫn không đưa ra công thức.
Ông không thể tìm ra công thức ấy.
Chẳng ai trong số họ tìm ra được.
Sau cùng, Halley cũng mệt mỏi trước sự lần lữa của Hooke.
Halley biết ngoài kia, phải có ai đó
có đủ năng lực cho thử thách này.
À, còn nhà toán học ở Cambride đó thì sao nhỉ?
Một gã thông minh.
Nhiều năm trước, khi mới 22 tuổi, ông đã tìm được đáp án
cho các câu hỏi trọng tâm về tính chất của ánh sáng.
Ông cũng sáng tạo ra lăng kính.
Ông cũng là một gã kỳ cục.
Một thời gian trước đó, ông lui vào ở ẩn
sau các tranh cãi với Hooke về khám phá về ánh sáng.
Sự kiến ấy khiến ông suy sụp
và từ đó ở ẩn tại Cambridge.
Halley tự hỏi liệu người đàn ông kỳ lạ, và, theo nhiều người,
cực kỳ khó tính này có thể làm được điều
mà Hooke và những người khác đã thất bại.
Nhưng Halley chẳng biết rằng,
và cũng chẳng ai thời đó dám tưởng tượng,
cuộc gặp gỡ
vào một ngày tháng 8 năm 1684 này sẽ thay đổi thế giới
đến nhường nào.
Isaac Newton sinh vào Giáng sinh năm 1642
tại Anh.
Cha ông mất trước khi ông chào đời.
Mẹ ông bỏ ông đi khi ông mới 3 tuổi.
Tới năm ông 11, mẹ ông mới quay về.
Mẹ ông về nhà với một người chồng và một gia đình mới.
Issac Newton không ưa cha dượng của mình.
Để quên đi gia đình mới thiếu hạnh phúc,
Newton say mê nghiên cứu quy luật của mọi vật,
đặc biệt là của tự nhiên.
Năm 1661, chàng trai Isaac tuổi trẻ tài cao nhập học tại Trường Trinity
thuộc Đại học Cambridge.
Tại đây, ông gây dính vào rắc rối.
Ông chẳng có bạn bè hay người thân
ủng hộ, giúp đỡ.
Newton chẳng mấy khi giao lưu mà ở lỳ trong phòng
nghiên cứu các triết gia Hy Lạp Cổ,
hình học và ngôn ngữ,
trầm tư suy nghĩ về những vấn đề sâu xa
về vật chất, không gian, thời gian và vận động.
Nhưng nhà khoa học đầy triển vọng này cũng say đắm những điều thần bí.
Newton tin vào sự tồn tại của thuật giả kim,
một kiến thức bí mật chỉ một nhóm nhỏ các triết gia cổ đại biết tới
và đang chờ được khám phá.
Ông nuôi hi vọng tìm ra cách biến kim loại thường
thành vàng và bạc
và thậm chí là làm ra tiên đơn của sự sống,
chìa khóa tới sự bất tử.
Ông cũng bị ám ảnh
bởi những thông điệp ngầm trong Kinh Thánh.
Ông nghiên cứu bản dịch Kinh Thánh trong nhiều thứ tiếng,
hi vọng giải mã được thông điệp của Chúa.
Ông cũng kỳ công tính toán
để tìm ra ngày Chúa tái thế.
Công trình nghiên cứu cả đời về thuật giả kim
hay về Kinh Thánh của ông không đem lại kết quả gì.
Khi Halley tìm tới Newton vào cái ngày định mệnh ấy,
Newton đang sống đời ẩn dật.
Ông đã ẩn cư suốt 13 năm nay
sau khi Robert Hooke buộc tội Newton đánh cắp
công trình chấn động về ánh sáng và màu sắc của ông ta.
Sự thật là, chính Isaac Newton
mới là người giải được ẩn số về quang phổ
chứ không phải Robert Hooke.
Vết thương này sâu sắc và đau đớn đến nỗi
Newton quyết không để mình
bị hạ nhục như thế một lần nữa.
Không biết ngài có còn nhớ
cuộc gặp mặt giữa hai ta mấy năm về trước không?
Có chứ, ngài Halley.
Tôi xin lỗi đã làm phiền ngài.
Xin ngài đừng nói chuyện xã giao nữa mà hãy đi thẳng vào vấn đề đi.
Tôi có trao đổi với bạn của chúng ta, ngài Wren và ngài Hooke.
Tên khốn Hooke đấy không phải là bạn của tôi.
Vâng, tôi hiểu.
Vấn đề là, chúng tôi có tranh luận
về ẩn số về sự vận động của các hành tinh.
Chúng tôi đều cho rằng Mặt Trời sử dụng một lực hút nào đó
để điều khiển sự vận động của các hành tinh.
Chúng tôi ngờ rằng phải có một thuật toán nào đó
có thể diễn tả sự thay đổi của lực hút này
theo sự thay đổi của khoảng cách.
Biết tài của ngài...
À, đúng vậy, là lực hấp dẫn.
Lực này yếu dần theo khoảng cách.
Đó là lý do các hành tinh quay theo đường e-líp.
Sao ngài lại biết được vậy?
Tôi đã tìm ra điều này 5 năm trước rồi.
Tôi xin ngài hãy chỉ cho tôi biết.
Thuật toán đó ở đâu đó...
quanh đây thôi.
Mà cũng không sao.
Tôi sẽ viết lại
rồi gửi cho ngài.
Tuyệt quá!
Sao tôi chưa từng nghe nói về thuật toán này?
Đó là bởi Newton vẫn chưa quên
điều Hooke đã làm với ông
khi ông muốn công bố một ý tưởng.
Khi Halley bắt đầu hoài nghi
rằng như Hooke, Newton chỉ đang nói bừa,
thì một bức thư từ Newton được chuyển tới.
Đây là những trang mở đầu của ngành khoa học hiện đại.
Trong đây là một tầm nhìn toàn diện về tự nhiên...
về vận động, về lực hấp dẫn...
không chỉ ở Trái Đất
mà là trong toàn vũ trụ.
Không chút nấn ná, Halley trở lại Cambridge.
Ngài Newton, tôi khẩn khoản đề nghị ngài
sớm tập hợp những điều này vào một cuốn sách.
Tôi dám chắc Hội Hoàng gia sẽ cho xuất bản nó.
Nhưng có một vấn đề nhỏ.
Chúng tôi nhất trí rằng
ngài Newton đã cho ra đời một kiệt tác.
Nhưng chúng tôi e rằng Hội Hoàng gia...
đã, ừm, không thu được kết quả khả quan từ cuốn Biên niên sử loài Cá.
Cuốn sách này không đạt được thành công về mặt tài chính như chúng tôi mong đợi.
Thực ra đó là một cuốn sách tuyệt vời.
Vô cùng dễ hiểu.
Thật sự là vậy.
Nó tràn ngập những bức vẽ về...
ừm, loài cá.
Thất bại về doanh thu dẫn đến một vấn đề lớn hơn.
Hội Hoàng gia đã đổ hết tiền bạc
vào cuốn Biên niên sử loài Cá.
Trên thực tế, họ nghèo đến nỗi
họ phải trả lương cho Halley tội nghiệp
bằng chính những cuốn sách không ai mua này.
Cuốn Principia của Newton không có kinh phí để ra đời
và cuộc cách mạng khoa học bị treo lơ lửng trên không.
Nếu không nhờ vào nỗ lực không ngừng nghỉ của Halley
thì kiệt tác của một Newton ẩn dật
đã không bao giờ được biết tới.
Nhưng Halley không nản lòng.
Ông quyết tâm giới thiệu kiệt tác của Newton tới thế giới.
Thế giới trước ngày khoa học ra đời ấy,
một thế giới bị nỗi sợ hãi ngự trị,
giờ đang đứng bên bờ cách mạng.
Mọi việc phụ thuộc vào việc liệu Edmond Halley
có thể giới thiệu cuốn sách của Newton với thế giới không.
Halley quyết định không chỉ tự mình hiệu đính tác phẩm của Newton
mà còn bỏ tiền túi để in nó.
Newton hoàn thành hai cuốn đầu tiên,
giới thiệu nền tảng toán học
cho quy luật vật lý của chuyện động.
Cuốn thứ ba sẽ quyết định
ai thắng ván cá cược ở quán cà phê.
Sử dụng các định luật của mình, Newton đã lý giải
sự vận động của Trái Đất,
của Mặt Trăng và các hành tinh khác.
Không may là, tồn tại một vấn đề.
Giờ đây, Halley còn kiêm luôn
vai trò bác sĩ tâm lý của Newton.
Issac, tôi e là ông Hooke yêu cầu
anh phải cảm ơn ông ấy trong phần mở đầu cuốn thứ ba.
Nhưng tôi đã làm thế rồi mà.
Tôi đã cảm ơn ông ta, ngài Wren và cả anh nữa
vì đã thúc đẩy tôi tìm tòi các vấn đề thiên văn học.
Ngài Hooke đã loan tin khắp Luân-đôn
là anh lấy cắp Luật vạn vật hấp dẫn của ông ấy.
Tên khốn ấy...
Không đời nào!
Tôi thà đốt quyển thứ ba
còn hơn là bôi xấu nó bằng lời dối trá ấy.
Quên Hooke đi.
Một ngày kia, ông ta sẽ bị lãng quên
nhưng ý tưởng của anh sẽ sống mãi.
Lại quyển sách đó nữa à?
Ta biết để chúng ở đâu đây?
Mary, anh đã bảo em rồi mà.
Đây là lương Hội phát cho anh.
Họ không còn gì để đưa anh nữa.
Giá mà ngài Hooke và ngài Newton
cũng được như anh.
Halley và Wren quyết định đối chất với Hooke
về những tuyên bố sai sự thật của ông này.
Định luật đó là của tôi!
Tôi chứng minh được nó trước.
Thế thì ngài hãy đưa bằng chứng ra đi.
Chúng tôi muốn thấy chúng.
Chúng tôi đã đợi đủ lâu rồi.
Lời tôi nói là đủ làm bằng chứng rồi.
Ở đâu thì lời nói suông được chấp nhận
chứ không phải ở đây.
Ngài Hooke, hoặc là ngài đưa ra bằng chứng, hoặc là ngài đừng loan tin thất thiệt nữa.
Gã khốn Newton ấy. Cứ đợi đấy.
Nếu không nhờ Edmond Halley,
kiệt tác của Newton đã không bao giờ được lên ý tưởng,
viết xuống và in ra.
Vậy thì sao chứ?
Điều đó ảnh hưởng gì tới chúng ta?
Ý nghĩa của nó là gì?
Vào năm 1624 khi Newton được sinh ra tại ngôi nhà này,
thế giới rất khác.
Người ta nhìn lên sự hoàn hảo
của sự vận động của các hành tinh trên bầu trời
nhưng trong nhận thức của họ, đó chỉ giống như
tác phẩm của một thợ làm đồng hồ.
Còn cách giải thích nào khác nữa?
Trong trí tưởng tượng của họ,
chỉ có một khả năng duy nhất;
một câu trả lời duy nhất--
Chúa.
Vì những lý do con người không thể hiểu được,
Chúa đã tạo ra Hệ Mặt Trời như thế.
Nhưng lời giải thích này như một cánh cửa đã đóng.
Nó không khiến chúng ta động não suy nghĩ.
Rồi Newton xuất hiện,
một tín đồ mến Chúa, một thiên tài.
Ông có thể viết các quy luật của tự nhiên
dưới dạng những công thức toán học hoàn hảo--
những công thức có thể được áp dụng với mọi vật
từ quả táo tới các mặt trăng, các hành tinh
và còn nhiều hơn thế nữa.
Dù một phần tư tưởng vẫn thuộc về thời Trung Đại,
Isaac Newton đã tưởng tượng ra toàn bộ Hệ Mặt trời.
Các định luật về lực hấp dẫn và sự vận động của Newton
đã lý giải cách Mặt Trời kiểm soát các hành tinh xa xôi.
Các định luật của ông
đã thế chân thợ làm đồng hồ
để giải thích sự chính xác và vẻ đẹp của Hệ Mặt Trời.
Lựa hấp dẫn mới chính là người làm nên chiếc đồng hồ ấy.
Vạn vật tuân theo các quy luật con người có thể tìm ra,
các định luật không có trong Kinh Thánh.
Lời giải của Newton về cơ chế của Hệ Mặt Trời
đã mở ra vô vàn câu hỏi khác.
Cuốn Principia cũng đánh dấu
sự ra đời của vi tích phân
và nền tảng lý thuyết hợp lý đầu tiên
cho việc phá vỡ sự kìm kẹp của Trái Đất--
du hành vũ trụ.
Newton liên tưởng đến việc bắn một quả pháo...
với lực bắn ngày một lớn.
Ông lý luận rằng khi đạt được một vận tốc nhất định,
quả pháo có thể phá vỡ rào cản trọng lực
và thoát khỏi
quỹ đạo Trái Đất.
Điều này đã thay đổi tất cả.
Cuốn Principia Mathematica của Newton còn giải phóng chúng ta trên một khía cạnh khác.
Nhờ việc tìm ra quy luật tự nhiên
điều khiển việc đến và đi của sao chổi,
ông đã loại bỏ nỗi sợ lâu đời của chúng ta
trước những vật thể bay này.
Nếu Halley không ở bên phò trợ Newton suốt những năm ấy,
có lẽ người đời sẽ nhớ tới ông bởi những thành tựu và khám phá của chính ông.
Một nghịch lý là người ta thường hay nghĩ tới sao chổi
khi nhớ tới ông dù trên thực tế, khám phá ra sao chổi
là một trong ít điều Halley chưa từng làm.
Băng trôi ở mạn phải!
- Quay tàu! - Vâng, thưa thuyền trưởng Halley!
Sau khi Principia được xuất bản,
Halley tuân lệnh vua chỉ huy ba con tàu
trong các cuộc thám hiểm khoa học nhằm giải quyết vấn đề xác định đường đi cho các tàu Anh.
Halley đã tận dụng cơ hội này để xây dựng bản đồ từ trường Trái Đất đầu tiên.
Ông cũng là một doanh nhân.
Halley hoàn thiện hóa chuông lặn...
và dùng phát minh này
trong hoạt động kinh doanh thu gom đồ dưới đáy biển phát đạt.
Lần này có khi ông Halley thành công rồi.
Ông ấy ở dưới đó phải đến 3 tiếng rồi ấy chứ.
Không muốn mạo hiểm sinh mạng người khác,
Halley tự mình thử nghiệm sáng chế của mình.
Tôi đã ở dưới này chính xác 4 tiếng.
Ở độ sâu 10 sải thì thế này là không tệ.
Ông cũng phát minh ra bản đồ thời tiết.
Và các ký hiệu ông dùng để chỉ các hướng gió chính
tới nay vẫn được sử dụng.
Halley cũng đặt nền tảng
cho ngành khoa học thống kê dân số.
Ông đã làm cách nào vậy?
Ông đã so sánh số lượng sinh con, kết hôn, chết đi,
và mật độ dân số của Luân-đôn và Pa-ri.
Để tìm ra chu vi chính xác của Pa-ri
ông đã đi bộ
quanh thành phố này.
Ông kết luận rằng
do một nửa số người trưởng thành
không có con cái
sống tới độ tuổi trưởng thành,
mỗi cặp vợ chồng phải sinh ít nhất 4 người con
để duy trì số lượng dân số.
Edmond Halley cũng chính là người
đã tìm ra quy mô chính xác của Hệ Mặt Trời.
Ông tìm ra cách để dễ dàng tính được
khoảng cách từ Trái Đất tới Mặt Trời.
Cách tính này phụ thuộc vào theo dõi chính xác
thời gian Kim Tinh đi ngang qua Mặt Trời.
27 năm sau ngày Halley mất,
truyền trưởng James Cook thực hiện hành trình đầu tiên tới Tahiti
để thử nghiệm phương pháp của Halley
trong một lần Kim Tinh đi ngang qua Mặt Trời.
Sử dụng một lăng kính đặc biệt để bảo vệ thị giác
không bị ảnh hưởng từ việc nhìn thẳng vào Mặt Trời,
Cook và những người đồng hành đã cho chúng ta biết
rằng Mặt Trời cách Trái Đất 93 triệu dặm.
Halley cũng là người đầu tiên nhận ra
các ngôi sao tưởng chừng "cố định" không hề cố định.
Sao ông ấy lại phát hiện ra điều này?
Ông tỉ mỉ nghiên cứu các quan sát
về các ngôi sao sáng nhất của các nhà thiên văn học Hy Lạp cổ.
Ông so sánh quan sát của họ
với quan sát về chính các ngôi sao đó của ông 1800 năm sau.
Sao trước Halley không ai nhận ra điều này?
Halley cho rằng điều này chỉ dễ nhận ra
nếu có một quãng thời gian đủ dài giữa các lần quan sát.
Rất khó để nhận thấy sự thay đổi vị trí
của các vật ở xa.
Và các vì sao thì xa chúng ta đến nỗi
phải mất nhiều thế kỷ
con người mới phát hiện được chúng đã di chuyển.
Halley đã tìm ra manh mối đầu tiên của một sự thật phi thường.
Đó là tất cả các ngôi sao di chuyển giữa nhau,
lên và xuống giống vòng quay ngựa gỗ
trong một điệu nhảy tuân theo định luật của Newton xunh quanh trung tâm Ngân hà.
À, và còn sao chổi nữa.
Những người lạ mặt xinh đẹp trên bầu trời
cứ đến và đi không báo trước kia là ai vậy?
Giống như một thám tử, Halley bắt tay vào khám phá bí ẩn này
bằng việc thu thập các bằng chứng đáng tin cậy.
Quan sát chi tiết sớm nhất của một sao chổi
mà Halley có thể tìm thấy được ghi nhận ở Constantinople
bởi Nikephoros Gregoras, một nhà thiên văn học và một tu sĩ dòng Byzantium,
vào tháng 6 năm 1337.
Halley lùng kiếm tất cả các quan sát thiên văn
của sao chổi được ghi chép ở châu Âu từ năm 1472 đến năm 1698.
Và hãy nhớ rằng hồi ấy chưa có
công cụ tìm kiếm hay máy tính.
Tất cả những gì Halley có là kiến thức và sách vở.
Giờ mới tới công đoạn thử thách,
Halley phải phân loại các quan sát của từng sao chổi một,
và tìm ra đường đi của chúng trong không gian.
Ngoài Newton, chưa có ai
từng áp dụng các định luật mới vào các vấn đề thiên văn học.
Trong một thành tựu toán học gian nan mà sáng chói,
Halley đã phát hiện ra sao chổi đi trên các đường dài có hình e-líp
quanh Mặt Trời.
Ông là người đầu tiên phát hiện ra rằng sao chổi xuất hiện năm 1531,
1607 và 1682...
là một--
một ngôi sao chổi cứ 76 năm lại bay qua Trái Đất.
Trong một ví dụ tuyệt vời của quy luật phát hiện các nguyên tắc chính xác,
ông đã dự đoán rằng ngôi sao chổi này sẽ xuất hiện
trong hơn 50 năm sau đó.
Suốt nhiều thiên niên kỷ, sao chổi là sân khấu của những nhà bói toán.
Họ coi chúng là điềm báo cho những điều sẽ xảy đến với con người.
Halley đã đập tan sân khấu này,
đánh bại họ trên chính sân nhà họ,
trên một mặt trận chưa nhà khoa học nào đặt chân tới...
tiên đoán.
Nhưng ông không chỉ đoán bừa.
Giống như cách cầu thủ bóng chày Babe Ruth
biết được đường bóng tiếp theo sẽ kết thúc ở đâu,
Halley tuyên bố rõ ràng rằng sao chổi này sẽ quay lại
vào cuối năm 1758 trên một phần cụ thể của bầu trời
và đi theo một đường đi nhất định.
Chẳng nhà bói toán nào có thể đưa ra một lời tiên đoán nào
chính xác đến thế.
Đó là sao chổi của Halley.
Ở nơi rìa Hệ Mặt Trời này,
trông nó chẳng có gì đặc biệt.
Chỉ là một hòn băng và đá lớn trong không gian.
Đó là bởi ở bên ngoài quỹ đạo Hải Vương Tinh,
cách Mặt Trời gần 5 tỉ ki-lô-mét,
sao chổi sống đời bình lặng.
Khi sao chổi đi ngày càng xa,
nó dần giảm tốc cho tới khi Mặt Trời khiến nó đứng yên.
Rồi nó bắt đầu rơi tự do trở lại Hệ Mặt Trời.
Sao chổi của Halley đang rơi tự do quanh Mặt Trời.
Mọi vật trong Hệ Mặt Trời của chúng ta-- Trái Đất, Mặt Trăng,
các hành tinh khác, sao chổi, thiên thạch,
tất cả đều đang rơi quanh Mặt Trời.
Lực hấp dẫn kéo các hành tinh về phía Mặt Trời,
nhưng bởi quán tính quỹ đạo,
chúng không rơi vào Mặt Trời mà di chuyển quanh nó.
Robert Hooke đã qua đời vài năm trước
sau khi tàn phá sức khỏe bằng những thói quen xấu...
thường xuyên sử dụng thuốc phiện, ngải đắng, thủy ngân.
Vài tháng sau, Newton trúng cử thay thế ông này
vào vị trí Chủ tịch Hội Hoàng gia.
Người ta bảo rằng ở đây từng có
một bức chân dung của Hooke.
Halley tiếp tục có những thành tựu quan trọng.
Ông làm việc cho tới khi mất năm 85 tuổi.
Hành động cuối cùng của ông là yêu cầu một ly rượu.
Ông thưởng thức nó...
và trút hơi thở cuối cùng.
Vài người tin rằng vào một đêm như thế này
sau cùng thì Isaac Newton cũng trả thù
Robert Hooke.
Nhưng lời tiên đoán của Halley không bị lãng quên.
50 năm sau,
khi thời điểm sao chổi tái hiện đã tới,
các nhà thiên văn học trên khắp thế giới ganh đua
để trở thành người đầu tiên nhìn thấy sao chổi của ông.
Họ đã không thất vọng.
Kể từ ngày này, cứ 76 năm, sao chổi này lại ghé thăm Trái Đất.
Khi sao chổi của Halley ghé thăm bầu trời của chúng ta,
ánh sáng mặt trời làm tan băng trên bề mặt sao chổi
giải phóng
bụi và khí ga bên trong sao chổi.
Lần gần đây nhất sao chổi này ghé thăm chúng ta
là vào năm 1986.
Và nếu bạn nhìn thấy hình ảnh này vào năm 2061,
bạn sẽ biết rằng nó đã trở lại.
Tôi mong các bạn trải nghiệm cảm giác kỳ diệu
mà những người trước bạn đã trải nghiệm.
Và tôi mong các bạn sẽ không sợ hãi.
Các định luật của Newton đã cho phép Edmond Halley
nhìn trước tương lai 50 năm
và dự đoán hoạt động của một sao chổi.
Kể từ đó, các nhà khoa học đã áp dụng các định luật này
để mở đường tới Mặt Trăng
và ra cả bên ngoài Hệ Mặt Trời.
Đứa bé trong nôi đang tập đi...
và học hỏi về vũ trụ.
Tới đây, tôi muốn giới thiệu
thêm một lời tiên đoán nữa.
Áp dụng luật vạn vật hấp dẫn của Newton,
các nhà thiên văn học chúng tôi tự tin dự đoán rằng
vài tỉ năm nữa,
Ngân Hà của chúng ta
sẽ hợp nhất với hệ ngân hà láng giềng Andromeda.
Bởi khoảng cách giữa các ngôi sao là rất lớn
nếu so với kích thước của chúng,
không hoặc rất ít các ngôi sao trong hai ngân hà sẽ va chạm với nhau.
Sự sống trên các hành tinh trong tương lai xa xôi ấy
sẽ được an toàn nhưng họ sẽ được chiêm ngưỡng
một buổi trình diễn ánh sáng ngoạn mục kéo dài hàng tỉ năm...
một điệu nhảy của triệu triệu các vì sao...
giữa tiếng nhạc được nghe thấy lần đầu trên một hành tinh nhỏ bé
bởi một người đàn ông chỉ có duy một người bạn chân chính.
Dịch bởi tieu_dao_tac tdt.sub@gmail.com